BẢN CHẤT CỦA LỜI - TRÍCH: ĐỌC VỊ TÂM TRÍ – TS David J. Lieberman - Người Dịch: QUẾ CHI - NXB DÂN TRÍ

Một số tín hiệu ngôn ngữ thật sự mang tính trực cảm. Những người dễ tính dùng từ chỉ cảm xúc tích cực hơn (hạnh phúc, hào hứng, tuyệt vời) và ít từ cảm xúc tiêu cực (ghét, hủy diệt, khó chịu, tức giận). Họ viết và nói chuyện nhiều về gia đình, ngôi nhà, và sự giao tiếp, họ tránh những chủ đề và ngôn ngữ đen tối, nhạy cảm (như những từ quan tài, tra tấn, cái chết).

Khác một trời một vực với đó, những người khó tính hơn dùng ngôn ngữ tiêu cực và những từ liên quan đến sự tức giận (ví như “Tôi ghét...” “Tôi phát ốm và mệt mỏi với...” "Tôi không thể chịu nổi..."). Nghiên cứu đã phát hiện ra rằng những người dễ tính hơn thì ít chửi thề hơn. Trên những dòng cập nhật trạng thái ở Facebook, chẳng hạn, có năm từ xác định rõ nhất cá nhân này thuộc dạng kém dễ tính nhất thì đều là những từ chửi thề. Và từ cảm ơn trong trạng thái Facebook tương ứng nhất với tính cách dễ chịu. Một quan điểm sống lành mạnh cho phép chúng ta tập trung vào những điều tích cực và giúp chúng ta củng cố thái độ cảm kích và biết ơn. Nét tâm lý này được khắc họa thật đẹp dưới ngòi bút của nhà thơ C. S. Lewis: "Lời khen ngợi dường như là liều thuốc tinh thần dưới dạng âm thanh."

Hãy cùng tìm hiểu nét tâm lý này. Nếu không có tầm nhìn, mọi điều tốt đẹp trong cuộc đời của chúng ta sẽ mãi nằm ngoài sự chú ý. Một người tập trung vào cái tôi - một người thiếu đi tầm nhìn đúng mực - chỉ chú ý vào những gì họ thiếu, những gì còn nợ, vào những gì mà cuộc sống chưa được đủ đầy. Và nơi nào không có biết ơn nơi đó không có niềm vui. Nếu nghĩ về những người quen biết có thái độ biết ơn thì chúng ta sẽ nhận ra họ cũng chính là những người yêu đời nhất. Ngược lại, những người không cảm kích vì những gì họ đã có sẽ chỉ sống trong cái vòng luẩn quẩn của những kỳ vọng chưa thành hiện thực, bực bội, tức giận. Họ uất ức và giận dữ không phải vì những thứ quan trọng, to tát gì mà vì toàn bộ sự tập trung của họ là nhắm vào những thứ vặt vãnh, những thứ bào mòn con người họ bằng sự tiêu cực.

Tầm nhìn rộng mở (ví dụ, lòng tự tôn cao, cái tôi nhỏ) → bối cảnh rộng lớn hơn → nhiều ý nghĩa hơn → khiêm tốn xuất hiện → lòng biết ơn hiện diện → niềm yêu đời tuôn chảy → cảm xúc ổn định.

Tầm nhìn hạn hẹp (ví dụ lòng tự tôn thấp, cái tôi to như mặt trời) → bối cảnh thu hẹp → giảm bớt ý nghĩa → kiêu căng phát triển → tức giận bùng lên → bất ổn cảm xúc.

Tư duy và ẩn dụ

Ẩn dụ tạo ra một cầu nối giữa cái chưa biết và cái đã biết. Nó có thể tung một cú đấm thôi sơn bằng ý nghĩa, tất nhiên nói ẩn dụ là thế, vì nó truyền tải thông tin một cách chính xác và súc tích. Hình ảnh và những cách diễn đạt mà chúng ta sử dụng đã nói lên tư duy của chúng ta.

Ví dụ một tay quản lý bán hàng có thể thích miêu tả nơi làm việc tối ưu bằng một ẩn dụ mang hơi hướng chiến đấu (kiểu: "Chúng ta giống như biệt đội Lực lượng Delta vậy.") Với những bằng chứng hỗ trợ khác, chúng ta có thể suy ra là với anh ta mọi thứ là một cuộc đua trong đó chỉ có một kẻ chiến thắng duy nhất. Chúng ta hoặc là cái búa, hoặc là cái đinh, hoặc là kẻ thắng hoặc là kẻ thua, và cuộc đời là một phương trình bằng 0. Thành công của kẻ này chính là thất bại của kẻ kia.

Thậm chí trong một môi trường hợp tác, người có tính cách thống trị hơn sẽ hay dùng ngôn ngữ xác nhận góc nhìn của mình, với những câu nói gợi nhớ đến “Chúng ta sẽ nghiền nát bọn họ”, “Chúng ta là bất khả ngăn chặn” và “Họ không biết cái gì đã đánh gục họ đâu” và, thậm chí còn nhiều câu có chữ Tôi làm trung tâm, nhiều câu thiếu lành mạnh hơn như “Tôi đang hừng hực lên đây. Tôi sẽ không bỏ đi với tư cách một kẻ chiến bại đâu. Họ mới là kẻ bại trận, không phải tôi.” Những câu nói này rất khác với câu: "Chúng ta đoàn kết với nhau, nỗ lực hết sức và thể hiện hết mình” hoặc “Đội kia đã thực sự khiến chúng ta phải cháy hết mình.” Với một người quan sát tỉ mỉ, chỉ cần chút nước rỉ cũng thấy cả một mạch ngầm phun trào.

Hãy hỏi giáo viên lớp một xem họ đã hình dung vai trò của mình như thế nào, và chúng ta sẽ chờ đợi được nghe một câu trả lời có vẻ hết sức dịu dàng, vỗ về (kiểu như để đảm bảo mỗi bông hoa được tưới đủ nước và hưởng đủ ánh sáng để bung nở” hoặc có lẽ bớt sến súa hơn thì là "để truyền tình yêu học tập"). Tôi nhớ một giáo viên đã than phiền với tôi là hiệu trưởng không cho anh ta thêm quyền lực để rèn kỷ luật cho lớp học mà anh nghĩ là hợp lý. "Tôi có thể vắt chúng thêm được nữa,” anh nói, "Chúng chỉ cần một cú hích để trở nên xuất sắc." Hãy nhớ, anh ta đang nói về những đứa trẻ năm, sáu tuổi! Ý định của anh ta thì ổn đấy nhưng ngôn ngữ của anh ta mới có vấn đề làm sao. Nếu được diễn đạt lại, cùng một ý đó nhưng sắc thái hợp lý hơn: “Tôi muốn giúp các em phát huy tối đa tiềm năng của mình”, “Còn có rất nhiều tài năng trong mỗi các em” hoặc “Tôi chỉ muốn các em tỏa sáng”. Sử dụng những từ như vắt và hích phản ánh không chỉ một tư duy mà có lẽ còn cả một tầm nhìn méo mó về giáo dục.

Trong chương tiếp theo, bạn sẽ biết cách đào sâu hơn nữa vào những đánh giá của mình và hiểu được câu chuyện kiểu “Tôi” của một người nào đó. Khi làm thế, bạn sẽ bắt đầu đánh giá được sự bất an và những vùng kháng cự của họ. Làm thế không phải để lợi dụng bất cứ ai mà là để hiểu họ hơn - để bạn có thể giúp họ và cũng là bảo vệ bản thân bạn. Khi bạn đã ý thức được điều gì khiêu khích một người thì bạn có thể dự đoán được khi nào người đó sẽ nổi giận, sẽ cảm thấy cần phải khẳng định bản thân, và tìm cách chiếm đoạt quyền kiểm soát. Việc tìm hiểu thêm về bản thân và những thứ chọc giận mình cũng hữu ích chẳng kém. Khi ý thức hơn về mình, bạn có thể củng cố chất lượng cuộc sống và mối quan hệ của bạn.

Ảnh nguồn interne