TỰ NGÃ - TINH THẦN CỦA THIỀN VÀ THIÊN CHÚA GIÁO - ROBERT KENNEDY

Vua Lương Võ Đế hỏi Tổ Bồ Đề Đạt Ma: “Thế nào là thánh đế đệ nhất nghĩa (nguyên lý tối thượng của giáo lý thiêng liêng)?”. Ngài Bồ Đề Đạt Ma đáp: “Trống không mênh mông, chẳng có gì là thánh.” Nhà vua bối rối hỏi tiếp: “Vậy ai là kẻ đang đứng trước mặt trẫm?”. Tổ Bồ Đề Đạt Ma đáp: “Không biết (Bất thức).”

Khi Tổ Bồ Đề Đạt Ma trả lời nhà vua rằng ngài không biết mình là ai, ngài đã nêu lên một trong những giáo lý nền tảng nhất đối với tâm thức Kitô giáo, cũng là một trong những giáo lý khó nhất của Phật giáo: giáo lý Vô ngã (không có tự ngã hay linh hồn).

Có một văn bản Pali cổ đã thể hiện niềm tin Phật giáo này dưới một hình thức đầy kịch tính. Một vị vua nọ đã đi một quãng đường xa để tới gặp một vị thầy nổi tiếng nhằm tầm đạo. Vị thầy hỏi nhà vua rằng ngài đi bộ đến hay đi bằng xe ngựa.

“Thưa Thầy, tôi không đi bộ suốt quãng đường dài này. Tôi đến bằng xe ngựa.”

“Tâu Bệ hạ, xin ngài hãy chỉ cho tôi xem chiếc xe ngựa của ngài.

Thế cái càng xe có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không phải.”

“Thế cái trục xe có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không phải.”

“Thế cái ghế ngồi có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không phải.”

“Thế những bánh xe có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không phải.”

“Thế dây cương có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không phải.”

“Thế khi gộp tất cả những thứ này lại với nhau — càng xe, trục xe, ghế ngồi, bánh xe và dây cương — thì chúng có phải là chiếc xe không?”

“Thưa Thầy, không. Những thứ này chỉ là chính chúng mà thôi.”

“Tâu Bệ hạ, ngoài càng xe, trục xe, ghế ngồi, bánh xe và dây cương ra, ở đây còn có thứ gì khác nữa không?” “Thưa Thầy, không có gì khác.”

“Vậy thì, tâu Bệ hạ, từ 'xe ngựa' chỉ là một âm thanh trống không. Ngài hoàn toàn không đến đây bằng chiếc xe ngựa nào cả.”

Trong một lớp học ngày nay, một giáo viên có thể hỏi một học viên xem người đó có đến trường bằng ô tô hay không để giúp học viên nhận ra rằng chiếc ô tô — gồm bánh xe, trục xe và động cơ — chỉ là một hợp thể nhân duyên. Tương tự như vậy, một Phật tử nhìn nhận con người như một hợp thể nhân duyên. Đóng góp đặc thù của Phật giáo cho tư tưởng tôn giáo là việc khẳng định không có cái ngã hay linh hồn nào ở trung tâm của thân thể (sắc), cảm thọ (thọ), tri giác (tưởng), tâm hành (hành), hay các hoạt động của thức (thức) của chúng ta.

Không có một thực thể nào bên trong chúng ta lại tồn tại tách biệt khỏi các tiến trình tinh thần. Mặc dù theo thói quen, chúng ta thường nghĩ và nói về cái tự ngã bên trong của mình, đồng thời sử dụng các từ như "tôi", "của tôi", "chính tôi" để mô tả nó, nhưng các Phật tử chỉ ra rằng cái tự ngã không phải là một thực tại khách quan, mà đúng hơn là kết quả của trí tưởng tượng.

Điều quan trọng là phải ghi nhớ rằng các Phật tử không nói rằng không có đời sống vĩnh hằng và linh hồn sẽ chấm dứt khi thể xác vật lý tiêu tan. Họ đang nói rằng không hề có linh hồn ngay bây giờ, chúng ta đang trống không ở ngay hiện tại, không có một cốt lõi nội tại nào và không khác gì một ngọn lửa, một xoáy nước, hay một đám mây giông; không một sự vật nào có một đời sống tự thân riêng biệt.

Tôi là những gì ở quanh tôi.

Phụ nữ hiểu rõ điều này.

Người ta không còn là Nữ công tước

Khi cách xa cỗ xe ngựa một trăm thước.

Giáo lý trung tâm về vô ngã này tạo nên Ba Pháp Ấn truyền thống của Phật giáo: Khổ, Vô thường và Vô ngã. Tất cả chúng ta đều khổ đau vì chúng ta đang tan rã ra, và chúng ta tan rã ra vì chúng ta là vô ngã. Sự xác tín Phật giáo này dĩ nhiên không phải là xa lạ ở phương Tây, như một vài câu thơ của A. E. Housman đã minh họa:

Tôi nằm xuống ngủ vùi,

Mỗi sớm mai sống lại.

Hơi thở suốt đêm dài,

Nuôi sống người, của ai?

Khi tôi vào cõi mộng,

Thân xác bỏ quên rồi,

Ai ở nhà trông chúng,

Ai thở lúc tôi không?

Hoặc hãy suy ngẫm những lời thơ của Emily Dickinson:

Tìm kiếm là Hành động đầu tiên,

Thứ hai, mất mát,

Thứ ba, cuộc Viễn chinh đi tìm

“Bộ lông cừu vàng”.

Thứ tư, không còn Khám phá,

Thứ năm, không thủy thủ đoàn,

Cuối cùng, không có Bộ lông cừu vàng,

Jason cũng là kẻ bịp bợm.

Kathleen Raine nhận ra rằng "cái tự ngã" của chúng ta được cấu thành bởi chính các mối tương quan của chúng ta, và bà đã diễn tả điều đó một cách tuyệt đẹp:

Gương mặt người là gương mặt đất mẹ hướng về tôi,

Trải dài phía bên kia những nét con người phàm thế

Là dáng hình núi non tựa vào trời xanh.

Với đôi mắt người, cầu vồng phản chiếu, ánh sáng mặt trời

Nhìn tôi; rừng già và hoa lá, muông thú và chim trời

Biết và giữ tôi mãi mãi trong ý tưởng của thế gian,

Miền hồi tưởng sâu lắng, thanh bình của tạo hóa.

Khi bàn tay người chạm vào tay tôi, đó là đất mẹ

Cái đón nhận lấy tôi — lớp cỏ mướt sâu,

Và đá tảng, và sông ngòi; những nấm mồ xanh,

Và những đứa trẻ chưa sinh, và cả tổ tiên quá vãng

Trong tình yêu truyền từ bàn tay này sang bàn tay khác từ Thượng đế.

Tình yêu của người đến từ thuở khai thiên lập địa,

Từ những ngón tay của Cha, lướt qua những đám mây

Để rạch ánh sáng lên mặt biển khơi.

Ở đây, nơi tôi dùng tay dò theo thân thể người,

Sự hiện diện của tình yêu là vô tận;

Bởi những cánh tay của người ôm lấy tôi: chính là bờ cõi;

Trong chúng ta, các đại lục, mây trời và đại dương gặp gỡ

Những cái tôi độc đoán của chúng ta, mở rộng cùng đêm đen

Tan mất vào sự sùng kính của con tim, và giấc ngủ của thân xác.

Mặc dù giáo lý về sự không có linh hồn không phải là xa lạ đối với các Kitô hữu, nhưng đối với nhiều người trong chúng ta, nó nghe có vẻ như là chủ nghĩa hoàn toàn hư vô. Chúng ta nghe lời Chúa Giêsu phán: “Chúng ta sẽ lấy gì mà đổi lại linh hồn mình?” Linh hồn cần được giữ gìn khỏi tội lỗi. Linh hồn sẽ trở về với Thượng Đế khi ta chết. Chúng ta thiết tha cầu nguyện: “Linh Hồn Chúa Kitô... xin cứu lấy con.”

Tuy nhiên, có những giáo lý rõ ràng của Giáo hội và những lời của Kinh Thánh có thể giúp chúng ta hiểu được tuệ giác “không có tự ngã, không có linh hồn” của Phật giáo. Sự hiểu biết này có thể làm tăng thêm chiều sâu cho lời cầu nguyện của chúng ta. Các bậc thầy trong Giáo hội chưa bao giờ mệt mỏi khi nói rằng chúng ta không có một sự hiện hữu độc lập nào nằm ngoài Thượng Đế; chúng ta chia sẻ hoặc tham dự vào một thực tại duy nhất của Thượng Đế. Sáng thế không thêm gì vào tổng thể của thực tại. Không có nhiều thực tại hơn sau khi sáng thế, mà chỉ đơn giản là có thêm nhiều hữu thể tham dự vào thực tại này mà thôi.

Chúa Giêsu nói chỉ có Thượng Đế là tốt lành. Ở đây, dường như Ngài muốn nói rằng chỉ có Thượng Đế hiện hữu — với sự hiện hữu độc lập. Kinh Thánh cho chúng ta biết Chúa Giêsu đã tự làm rỗng mình, trút bỏ chính mình để cả cuộc đời Ngài hướng về việc thực thi ý muốn của Cha Ngài. “Nước Cha được đến,” Chúa Giêsu cầu nguyện, “Ý Cha được nên, dưới đất cũng như trên trời.” Thượng Đế chính là “tự ngã” của Chúa Giêsu: “Ta hằng làm những điều đẹp ý Đấng đã sai ta” (Gioan 8:29). “Ta sinh ra vì điều này. Ta đến thế gian vì điều này”.

Đây là một đức hạnh cao cả — hay chỉ đơn giản là cách mà vạn vật là như vậy? Liệu những lời của Chúa Giêsu có thể giúp chúng ta dung hòa với ý niệm “không có tự ngã, không có linh hồn” của Phật giáo?

Còn đối với những ai bước theo Chúa Kitô thì sao? Nhân vật Peer Gynt của nhà văn Ibsen đã đại diện cho tất cả chúng ta khi hỏi rằng: “Tự ngã chân thật của tôi - cái đến từ bàn tay Thượng Đế - đang ở nơi nào?” Chúng ta có thể hình dung Chúa Giêsu trả lời Peer Gynt, và qua nhân vật ấy gửi lời đến chúng ta rằng: “Tự ngã chân thật của con được tìm thấy trong mọi lời phán ra từ miệng của Thượng Đế.”

Tự ngã chân thật của chúng ta được ban cho chúng ta trong từng khoảnh khắc. Chúng ta sống, chúng ta tìm thấy chính mình, ở mức độ mà trong từng khoảnh khắc chúng ta hướng về ý muốn của Thượng Đế. Và khi mà chúng ta quay lưng lại với ý muốn của Thượng Đế để hướng tới một thứ gì đó khác do chúng ta tự tưởng tượng ra, chúng ta liền ngừng hiện hữu.

Liệu có ích gì chăng nếu chúng ta mang một chút tinh thần của ngài Bồ Đề Đạt Ma vào trong những lời cầu nguyện của mình? Có lẽ lời cầu nguyện không ngơi của chúng ta nên là:

“Lạy Chúa, con không biết con là ai. Con không biết cái nền tảng mà con đang đứng ở trên đó. Con không biết tự ngã chân thật của con mà Ngài cứu rỗi. Con không biết Toàn thể của Chúa Kitô phục sinh rốt cuộc là như thế nào. Con sám hối về mọi điều con từng nói hay làm. Xin cho Nước Cha được đến, ý Cha được nên.”

Nếu trong cầu nguyện và trong đời sống, qua từng khoảnh khắc, chúng ta chuyển hướng từ sự bận tâm về tự ngã vị kỷ sang Vương Quốc của Thượng Đế, chúng ta sẽ có được niềm hân hoan đã được hứa ban cho những ai mà đối với họ, Chúa Kitô ngày càng lớn lao hơn, còn cái “tự ngã” ngày một bé mọn đi.

Hãy lắng nghe nhà huyền học Hồi giáo, Al-Bistami:

Trong ba mươi năm, Thượng Đế đã là tấm gương của tôi,

Giờ đây tôi là tấm gương của chính mình.

Cái tôi đã từng là thì tôi không còn là nữa, vì “Tôi” và “Thượng Đế” là một sự phủ nhận tính nhất thể của Ngài.

Từ khi tôi không còn hiện hữu nữa, Thượng Đế chính là tấm gương của chính Ngài.

Ngài nói bằng chiếc lưỡi của tôi,Và tôi đã hoàn toàn tan biến.