VÌ TÔI CÒN ĂN KẸO - NGUYÊN CẨN - TUỔI TRẺ VÀ HÀNH TRANG VÀO ĐỜI

Có bà mẹ nhờ Gandhi - một người được tôn vinh như ("thánh", nhà lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Ấn Độ trong cuộc đấu tranh bất bạo động chống lại chính sách cai trị của người Anh - khuyên bảo đứa con mình thôi ăn kẹo, nhưng ông lại khất đến hai tuần sau mới mời bà quay trở lại.

Đúng hẹn, khi bà đưa con đến, ông đã ân cần khuyên cháu đừng ăn kẹo nữa vì sẽ làm hư răng. Trả lời thắc mắc vì sao không khuyên ngay hai tuần trước đó, ông nhẹ nhàng trả lời: "Vì hai tuần trước, tôi vẫn còn ăn kẹo!

Ngụy quân tử hay ngụy tín?

Albert Camus gọi thái độ ứng xử hai mặt của chúng ta trong đời sống là thái độ ngụy tín (mauvaise foi). Những người ở địa vị cao trong xã hội, có quyền lực và tài sản lớn lao nhưng lại không thể tự mình vượt qua những rào cản đạo đức một cách công khai... phải "đóng kịch" vì sự ràng buộc của chức vụ, của gia đình, dư luận và nhất là của tiền đồ đang hứa hẹn phía trước. Thế nên, họ đã sống mực thước bề ngoài nhưng lại tha hóa tâm hồn với những mưu mô nham hiểm xây dựng quyền lực, thỏa mãn với những khoái lạc vật chất tầm thường. Nhìn chung, dù họ tự xây lên quanh mình những danh hiệu, những giá trị dường như cao quý thì vẫn có thể nhận ra theo thời gian hay do chuyện kể từ những người gần gũi họ.

Đọc truyện Kim Dung, chúng ta đã thấy tác giả xây dựng nhân vật Nhạc Bất Quần biệt danh "Quân tử kiếm" với những hành vi lừa con gạt vợ, tiêu diệt đồng môn, còn tệ hơn Ma giáo. Nhưng để nhìn ra chân tướng con người ấy, đã có nhiều người phải hy sinh. Nói như người xưa, đối đầu với một "chân tiểu nhân" còn dễ hơn muôn lần với một tên "ngụy quân tử". Chúng ta thấy những chiêu bài, khẩu hiệu "nhân, lễ, nghĩa, trí, tín" hay "uy danh liệt tổ liệt tông" trở nên phù phiếm và vô nghĩa biết chừng nào. Nhưng may thay, cái thiện bao giờ cũng là chân lý, mặt nạ nào rồi cũng có ngày phải rơi ra.

Một người cha không thể dạy con mình lòng hiếu thảo nếu như nó chứng kiến thái độ hỗn xược của ông ta với bà nội nó. Một ông giáo sư khó rao giảng đạo đức nếu bản thân ông là một kẻ dối trá, thiếu liêm chính trong đời sống.

Tấm gương lãnh đạo

Phải chăng câu chuyện mà Jean Hébert kể lại về Gandhi nhắc chúng ta - và nhất là nhắc những người đang lãnh đạo hoặc có thể trở thành lãnh đạo một tổ chức chính trị xã hội hay tôn giáo, dù lớn hay nhỏ - rằng phải tự mình thực hiện những điều mình muốn người khác làm như vậy? Khổng Tử ngày xưa từng nhấn mạnh "Dục tri kỳ quốc... tiên tu kỳ thân" (Khổng học đăng). Người lãnh đạo phải là một tấm gương về đạo đức, lời nói và việc làm phải đi đôi, muốn vậy phải tu dưỡng bản thân theo trình tự tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Các vua chúa tại Ấn Độ hay Trung Hoa ngày xưa, phần lớn nhờ vào các cuộc chính biến dùng binh lực mà chiếm ngôi, nên nếp sinh hoạt của họ đều gây ảnh hưởng lớn đến việc trị vì.

Bác Hồ từng nhấn mạnh: "Chúng ta làm cách mạng nhằm mục đích cải tạo thế giới, cải tạo xã hội. Muốn cải tạo thế giới và cải tạo xã hội thì trước hết phải tự cải tạo bản thân chúng ta". Cải tạo để làm gì? Bác vạch rõ: "Ham làm những việc ích quốc lợi dân. Không ham địa vị và công danh phú quý. Đem lòng chí công vô tư mà đối với người với việc". Nói cách khác, người lãnh đạo, theo Hồ Chủ tịch phải gồm 5 điều "nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm".

Giúp người cũng là giúp mình, luôn luôn đi đôi. Thế nên khi Gandhi khuyên cháu bé ngừng ăn kẹo, thì bản thân ông phải cố gắng chấm dứt việc ăn kẹo của chính mình. Một người cha khuyên con nên trung thực thì không thể là một kẻ lừa đảo, dối trá mà dù trước đây có là như vậy thì cũng phải cố gắng sửa đổi cho phù hợp tương ứng với lời khuyên của chính mình. Chỉ có một con đường đưa đến sự hợp nhất giữa tư duy và hành động, đó là "lời nói đi đôi với việc làm" như Bác từng căn dặn. Đạo đức vốn chỉ mang một khuôn mặt, chắc chắn không phải là mặt nạ!